FiloMuze

FiloMuze: koorliederen als filosofisch medium

Epicurus, Schopenhauer, Kierkegaard en andere filosofen waren bronnen van inspiratie voor mijn project FiloMuze (2013-2014), dat ik samen met dirigente Ulrikke Reed Findenegg heb uitgevoerd. Tijdens de FiloMuze-concerten in maart en april 2014 stond reflectie op het menselijk leven centraal. De gezongen liederen waren van hedendaagse componisten uit Amerika, Scandinavië en Nederland. Ook zong projectkoor FiloMuze twee liederen van de filosoof Friedrich Nietzsche, die in zijn jonge jaren muziek heeft gecomponeerd. De concerten vonden plaats op zondagavond 30 maart (Haarlem, Doopsgezinde kerk ‘De Grote Vermaning’) en zaterdagavond 5 april (Amsterdam, Bethaniënklooster), tijdens de Maand van de Filosofie.

Met FiloMuze brachten we twee werelden bij elkaar. In de koormuziek wordt maar zelden teruggegrepen op filosofische bronnen. Veel koormuziek is religieus van aard. Zelf ben ik meer gefascineerd door reflectie op het menselijk leven zonder dat hier direct een religieuze of spirituele dimensie bij komt. Je kunt reflecteren door filosofieboeken te lezen of bijvoorbeeld Socratische gesprekken te voeren. Bezig zijn met vocale muziek is een andere manier om filosofische teksten te doorleven. Of je nu componeert, zingt of luistert – de betekenis van de woorden komt langs muzikale weg anders binnen dan als je de woorden leest, schrijft of uitwisselt in een gesprek. Bovendien kun je met koormuziek ook luisteraars met filosofie in aanraking brengen die zelf misschien geen toegang hebben tot die andere filosofische vormen van filosofiebeoefening.

 

‘Filosofische’ muziek

Ik schrijf niet alleen zelf ‘filosofische’ koormuziek, maar verzamel ook filosofische liederen van andere componisten. Zo heb ik via internet de Amerikaanse componist Ben S. Jacob leren kennen, die net als ikzelf ook een lied op een tekstfragment van de Romeinse dichter Lucretius heeft geschreven. Lucretius schreef in de eerste eeuw voor Christus een zogenoemd leerdicht – De Rerum Natura – waarin hij de filosofie van Epicurus toegankelijk maakt. We hebben Ben’s lied (‘Avia Pieridum‘)en dat van mij (‘Aards Geluk‘) – beide dus op teksten van Lucretius – na elkaar gezongen en dat verder gecombineerd met onder meer de liederen van de Deense componist Finn Høffding die enkele overdenkingen van Søren Kierkegaard op muziek zette. Verder hebben we het meditatieve ‘Again’ van de bekende componist David Lang gezongen en een bloedstollend lied (‘Psalm‘) van de Noor Frank Havrøy, op een gedicht van Paul Celan die de holocaust vaak als thema had. Het koor bracht ook ‘O condicio misera‘ van mijn vriend Onno Zweers in première. Van mij zongen we verder ook ‘Seven Epicurean Doctrines‘ en ‘Villains on Necessity‘. Veel van de liederen waren nog niet eerder in Nederland te horen geweest. Hieronder een compilatie van 20 minuten (beelden Remco van Blokland).

 

Nietzsche als componist

Het vocale werk van Friedrich Nietzsche was een curiosum binnen het FiloMuze-project. Nietzsche had geen muzikale opleiding, maar heeft in zijn jonge jaren wel muziek gecomponeerd – veelal op bekende en minder bekende religieuze teksten. De partituren zijn via zijn Musikalisches Nachlass overgeleverd, maar behoefden nog wel enige bewerking voor wij ze konden zingen. Zijn teksten zijn als enige in ons programma niet filosofisch van aard. Maar omdat hij op latere leeftijd een wereldberoemde en zeer invloedrijke denker is geworden, leek het mij passend om zijn liederen in Nederland tijdens de Maand van de Filosofie een keer ten gehore te brengen. We zongen ‘Hüter, ist die Nacht bald hin?‘ en ‘Miserere‘.

 

Filosofische overdenkingen

Tijdens de concerten heeft filosoof Klaas Rozemond enkele korte overdenkingen die verband houden met de gezongen teksten uitgesproken.

 

Leden projectkoor

Sopranen
Ymkje de Boer
Vera Caland
Ruth Carasso
Femke Dijkstra
Anuschka Mooij
Nanny Roed Lauridsen
Ellen Janssen

Alten
Lies van den Berg
Ida de Boer
Hennie Kempen
Ursula Lange
Hilke Moolenaar
Esther van der Panne
Caco Verhees

Tenoren
Paul van Capelleveen
Hans Groen
Jeroen van de Sande
Dirk-Jan Schilt

Bassen
Diederick Koornstra
Tom Leemeijer
Alphons Rommelse
Thies de Waard